1- دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران 2- دانشکده پزشکی، دانشــگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران
چکیده: (576 مشاهده)
بزاق به عنوان مایع زیستی در دسترس و غنی از ترکیبات بیوشیمیایی، مولکولی و پروتئینی عمل میکند که از طریق سدهای خونی-بزاقی و سیستم عصبی خودمختار به این محیط منتقل میشوند و آن را به «آینه بیولوژیکی» غیرتهاجمی برای پایش سیستم عصبی مرکزی و جایگزینی مایع مغزی-نخاعی (CSF) تبدیل میسازد. در این مقاله مروری، با جستجو در پایگاههایPubMed ، GoogleScholar، ScopusوScienceDirect، از ۸۹ مقاله سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، تعداد ۷۷ مقاله بر اساس کلید واژهها انتخاب شد و مطالعات نشان داد که پروتئینهای عصبی اختصاصیمانندα-synuclein ، β-amyloid، Tau،Huntingtin وMBP، متابولیتها، سایتوکاین ها TNF-α) ، IL-6)، انتقال دهندههای عصبی و RNAهای کوچک بزاقی، تغییرات پاتولوژیک تخریب عصبی، التهاب و استرس را در بیماریهایی چون پارکینسون، آلزایمر، سکته مغزی ایسکمیک، هانتینگتون، مولتیپل اسکلروزیس(MS)و اختلالات اضطراب/استرس به دقت منعکس میکنند. بیومارکرهایی نظیر الیگومرهایα synuclein در پارکینسون،Aβ42/p-Tau در آلزایمر، سایتوکاینهای التهابی در سکته، MHTT/BDNF در هانتینگتون،IgA/FLC/sHLA-II درMSو کورتیزول /α-آمیلاز در اختلالات روانی، همبستگی معناداری با سطوحCSFیا شاخصهای بالینی داشته و قابلیت تشخیص پیش بالینی، پایش پیشرفت و تمایز اختلالات را با دقت بالا> AUC ۰.۸۵ارائه میدهند، در حالی که miRNAهای بزاقی پایداری و نقش تنظیمی در بقای نورونی را تضمین میکنند. بزاق شناسی با فناوریهایOmics، نانو وAI، غربالگری گسترده، پایش درمان و تشخیص زودهنگام را ممکن ساخته و پایه روشهای تشخیصی دقیق، کم هزینه و کاربردی در پزشکی شخصی سازی شده آینده را فراهم میآورد.
