Laboratory & Diagnosis

fa نشانگرهای زیستی بزاقی در تشخیص بیماری‌های متابولیک Salivary Biomarkers in the Diagnosis of Metabolic Diseases میکروب شناسی و باکتری شناسی میکروب شناسی و باکتری شناسی مروری Review <div style="text-align: justify;">بزاق به عنوان یک مایع زیستی پیچیده و در دسترس، حاوی مجموعه‌ای از ترکیبات بیوشیمیایی، هورمونی و ایمنی است که مشابه پلاسمای خون می‌باشند و از این رو می‌تواند به عنوان جایگزینی غیر تهاجمی برای نمونه‌های خونی در تشخیص بیماری‌ها مورد استفاده قرار گیرد. در این مطالعه مروری روایی<a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title="">[1]</a> با جست و جو در پایگاه‌های داده مانند PubMed، Google Scholar، Scopus و ScienceDirect، 79 مقاله از سال‌های 2015 تا 2025 مورد بررسی قرار گرفت و با توجه به کلید واژه‌ها، 66 مقاله از میان آن‌ها انتخاب شد. مطالعات اخیر نشان داده‌اند که ترکیبات بزاقی، از جمله پروتئین‌ها، آنزیم‌ها، آنتی بادی‌ها، هورمون‌ها، متابولیت ها و  RNAهای کوچک، قادرند تغییرات فیزیولوژیک و پاتولوژیک بدن را منعکس کنند. در حوزه بیماری‌های متابولیک، بزاق به عنوان منبعی ارزشمند برای شناسایی نشانگرهای زیستی مرتبط با چاقی، دیابت، دیس‌لیپیدمی و بیماری کبد چرب غیر الکلی مطرح شده است. اندازه گیری بیومارکرهایی مانند انسولین، لپتین، آدیپونکتین، گرلین و TNF-α بزاقی، همبستگی بالایی با مقادیر سرمی آن‌ها نشان داده و توانایی تشخیص زود هنگام مقاومت به انسولین و التهاب مزمن را دارد. همچنین، miRNA های بزاقی به دلیل نقش تنظیمی‌شان در مسیرهای متابولیکی، در تمایز فنوتیپ های مختلف چاقی اهمیت یافته‌اند. در بیماران دیابتی، غلظت گلوکز، فروکتوزآمین و 1,5-انهیدروگلوسیتول بزاقی، شاخص‌های معتبری برای کنترل قند خون به شمار می‌روند. به‌طور کلی، بزاق شناسی با بهره گیری از فناوری‌های مولکولی نوین، افق جدیدی در تشخیص، پایش و پیش بینی بیماری‌های متابولیک فراهم کرده و می‌تواند پایه‌ای برای توسعه روش‌های غیرتهاجمی، دقیق و مقرون به صرفه در پزشکی آینده باشد.</div> <div> <div style="text-align: justify;"></div> <hr align="left" size="1" width="33%" > <div id="ftn1" style="text-align: justify;"><a href="#_ftnref1" name="_ftn1" title="">[1]</a> Narrative review</div> </div> <div style="text-align: justify;"></div> <div style="text-align: justify;">Saliva, as a complex and easily accessible biological fluid, contains a wide range of biochemical, hormonal, and immune components similar to those found in blood plasma. Therefore, it can serve as a non-invasive alternative to blood samples for disease diagnosis. In this narrative review, a search was conducted in databases such as PubMed, Google Scholar, Scopus, and ScienceDirect, and 79 articles published between 2015 and 2025 were examined; based on the keywords, 66 articles were selected for analysis. Recent studies have shown that salivary components—including proteins, enzymes, antibodies, hormones, metabolites, and small RNAs—can reflect physiological and pathological changes in the body. In the field of metabolic diseases, saliva has emerged as a valuable source for identifying biomarkers associated with obesity, diabetes, dyslipidemia, and non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD). Measurement of salivary biomarkers such as insulin, leptin, adiponectin, ghrelin, and TNF-α has shown a strong correlation with their serum levels and can facilitate the early detection of insulin resistance and chronic inflammation. Moreover, salivary miRNAs, due to their regulatory role in metabolic pathways, have gained importance in distinguishing different obesity phenotypes. In diabetic patients, the concentrations of salivary glucose, fructosamine, and 1,5-anhydroglucitol are considered reliable indicators for monitoring blood glucose control. Overall, salivary diagnostics, through the use of modern molecular technologies, offers new horizons in the diagnosis, monitoring, and prediction of metabolic diseases and may serve as a foundation for developing non-invasive, accurate, and cost-effective diagnostic methods in the future of medicine.  </div> تشخیص آزمایشگاهی, نشانگر زیستی, بزاق, بیماری‌های متابولیک Laboratory Diagnosis, Biomarker, Saliva, Metabolic Diseases 44 55 http://labdiagnosis.ir/browse.php?a_code=A-11-25-528&slc_lang=fa&sid=1 Habib Zeighami حبیب ضیغمی zeighami@zums.ac.ir 10031947532846001801 10031947532846001801 Yes School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران Mehrdad Jamadi مهراد جمادی 10031947532846001802 10031947532846001802 No Department of Microbiology and Virology, School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran گروه میکروب شناسی و ویروس شناسی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران Fatemeh Ghasemimanesh فاطمه قاسمی منش 10031947532846001803 10031947532846001803 No Department of Microbiology and Virology, School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran گروه میکروب شناسی و ویروس شناسی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران Shabnam Pourkhatouni شبنم پورخاتونی 10031947532846001804 10031947532846001804 No Department of Microbiology and Virology, School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran گروه میکروب شناسی و ویروس شناسی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران