Laboratory & Diagnosis

fa بیومارکرهای بزاقی در تشخیص بیماری‌های عصبی Salivary Biomarkers in the Diagnosis of Neurological Diseases میکروب شناسی و باکتری شناسی میکروب شناسی و باکتری شناسی مروری Review <div style="text-align: justify;">بزاق به عنوان مایع زیستی در دسترس و غنی از ترکیبات بیوشیمیایی، مولکولی و پروتئینی عمل می‌کند که از طریق سدهای خونی-بزاقی و سیستم عصبی خودمختار به این محیط منتقل می‌شوند و آن را به «آینه بیولوژیکی» غیرتهاجمی برای پایش سیستم عصبی مرکزی و جایگزینی مایع مغزی-نخاعی (CSF) تبدیل می‌سازد. در این مقاله مروری، با جستجو در پایگاه‌هایPubMed ، Google Scholar،  Scopusو ScienceDirect، از ۸۹ مقاله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، تعداد ۷۷ مقاله بر اساس کلید واژه‌ها انتخاب شد و مطالعات نشان داد که پروتئین‌های عصبی اختصاصی مانندα-synuclein ، β-amyloid، Tau،Huntingtin  وMBP، متابولیت ها، سایتوکاین ها TNF-α) ، IL-6)، انتقال دهنده‌های عصبی و  RNAهای کوچک بزاقی، تغییرات پاتولوژیک تخریب عصبی، التهاب و استرس را در بیماری‌هایی چون پارکینسون، آلزایمر، سکته مغزی ایسکمیک، هانتینگتون، مولتیپل اسکلروزیس (MS) و اختلالات اضطراب/استرس به دقت منعکس می‌کنند. بیومارکرهایی نظیر الیگومرهای α synuclein در پارکینسون،Aβ42/p-Tau  در آلزایمر، سایتوکاین های التهابی در سکته، MHTT/BDNF  در هانتینگتون،IgA/FLC/sHLA-II  در MS و کورتیزول /α-آمیلاز در اختلالات روانی، همبستگی معناداری با سطوح CSF یا شاخص‌های بالینی داشته و قابلیت تشخیص پیش بالینی، پایش پیشرفت و تمایز اختلالات را با دقت بالا > AUC ۰.۸۵ ارائه می‌دهند، در حالی که  miRNAهای بزاقی پایداری و نقش تنظیمی در بقای نورونی را تضمین می‌کنند. بزاق شناسی با فناوری‌هایOmics ، نانو وAI، غربالگری گسترده، پایش درمان و تشخیص زود هنگام را ممکن ساخته و پایه روش‌های تشخیصی دقیق، کم هزینه و کاربردی در پزشکی شخصی سازی شده آینده را فراهم می‌آورد.</div> <div style="text-align: justify;">Saliva acts as an accessible biological fluid rich in biochemical, molecular, and protein compounds that are transferred into this environment through blood–salivary barriers and the autonomic nervous system, making it a non‑invasive “biological mirror” for monitoring the central nervous system and a substitute for cerebrospinal fluid (CSF). In this review article, by searching PubMed, Google Scholar, Scopus, and ScienceDirect, 77 articles out of 89 studies published between 2015 and 2025 were selected based on keywords. The studies showed that specific neural proteins such as α‑synuclein, β‑amyloid, tau, huntingtin, and MBP; metabolites; cytokines (TNF‑α, IL‑6); neurotransmitters; and salivary small RNAs accurately reflect the pathological changes of neurodegeneration, inflammation, and stress in diseases such as Parkinson’s, Alzheimer’s, ischemic stroke, Huntington’s disease, multiple sclerosis (MS), and anxiety/stress disorders. Biomarkers such as α‑synuclein oligomers in Parkinson’s, Aβ42/p‑tau in Alzheimer’s, inflammatory cytokines in stroke, mHTT/BDNF in Huntington’s, IgA/FLC/sHLA‑II in MS, and cortisol/α‑amylase in psychiatric disorders show significant correlations with CSF levels or clinical indices and provide high‑accuracy (AUC > 0.85) preclinical detection, monitoring of disease progression, and differential diagnosis, while salivary miRNAs ensure stability and regulatory roles in neuronal survival. Salivary diagnostics, empowered by Omics, nano, and AI technologies, enables large‑scale screening, therapeutic monitoring, and early detection, laying the foundation for precise, cost‑effective, and practical diagnostic methods in the future of personalized medicine.</div> تشخیص آزمایشگاهی, نشانگر زیستی, بزاق, بیماری‌های عصبی Laboratory diagnosis, Biomarkers, Saliva, Neurological Diseases 37 44 http://labdiagnosis.ir/browse.php?a_code=A-11-25-539&slc_lang=fa&sid=1 Habib Zeyghami حبیب ضیغمی 10031947532846001856 10031947532846001856 Yes Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran دانشگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران Fatemeh Ghasemimanesh فاطمه قاسمی منش 10031947532846001857 10031947532846001857 No School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran دانشکده پزشکی، دانشــگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران Kimiya Shafiei کیمیا شفیعی 10031947532846001858 10031947532846001858 No School of Medicine, Zanjan University of Medical Sciences, Zanjan, Iran دانشکده پزشکی، دانشــگاه علوم پزشکی زنجان، زنجان، ایران